Logo Left Logo PNL logo right

Nieuwsbrief 14, november 2014

Beste vrienden van Papiergeschiedenis Nederland,

Themadag 2014

De Themadag werd op 15 mei gehouden bij de gerestaureerde watermolen De Ruitersmolen te Beekbergen. Het was weer een goede en gezellige dag. Dit was mede te danken aan de uitstekende locatie en de inzet van Marinus Zegers.

Voor het verslag en foto’s wordt verwezen naar: Verslag Themadag 2014

Even voorstellen: Henk Porck

“Wat doet een biochemicus in hemelsnaam in een bibliotheek?” is een vraag die me vaak gesteld werd toen ik zo’n 30 jaar geleden (1983) een baan kreeg in de Koninklijke Bibliotheek (KB). Ik kon dat best uitleggen. In die jaren ontstond er bij de boekrestauratoren steeds meer behoefte aan kennis over de chemische processen die een rol spelen bij de veroudering en het verval van papier. Als nieuwe medewerker op het restauratieatelier kreeg ik de beschikking over een chemisch en fysisch laboratorium dat ik in de loop van de komende jaren zelf kon inrichten. Geleidelijk is een programma voor conserveringsonderzoek ontwikkeld, in samenwerking met restauratoren en wetenschappers in binnen- en buitenland. Tot op de dag van vandaag ben ik nog steeds actief op dat terrein. De onderzoekthema’s zijn veranderd, de omstandigheden ook, maar nog steeds is de grote uitdaging om door natuurwetenschappelijk onderzoek mee te helpen aan het behoud van ons geschreven en gedrukte cultuurgoed. Een fantastisch vak!

In 1990 kreeg ik naast mijn werk als conserveringsonderzoeker een andere functie: conservator van de Papierhistorische Collectie, een van de bijzondere collecties van de KB. Mijn twee taken vormen een vruchtbare combinatie, want de geschiedenis van het maken van papier en de conserveringsproblematiek hebben veel met elkaar te maken. De papiercollectie van de KB, waarvan de basis is gelegd door de beroemde papierhistoricus Henk Voorn, is van wereldfaam. De vele boeken, tijdschriften, documentatie en papiermonsters bieden een bijzonder rijke bron voor papierhistorisch onderzoek. Een deelverzameling die vanwege z’n grote aantrekkelijkheid regelmatig gepresenteerd wordt, betreft de sierpapieren: marmerpapier, stijfselverfpapier, sitspapier, brokaatpapier en alle andere typen die door de eeuwen heen zijn gemaakt.

In deze tijd van transitie van het fysieke naar het digitale boek, is het goed dat we met onze Stichting Papiergeschiedenis Nederland een platform bieden voor al degenen die het boek en het papier als fysiek object blijven waarderen, en beschouwen als erfgoed van onze materiële cultuur.

De ‘passie voor papier’ blijft!

IHP congres 2015

Het 32e congres van IPH (International Association of Paper Historians) heeft plaatsgevonden in Italië van 21 tot 27 september 2014. Als enige Nederlander was Martin Cuppen hierbij aanwezig. Het thema was “THE ROOTS OF PAPER”

IPH Congress 2015
Aankondiging 32nd IPH Congress

Hieronder volgt zijn verslag: Van 21 tot 24 september vond het congres plaats in Fabriano en op 24 september zijn wij met de bus van Fabriano naar Amalfi (± 600 km) vertrokken met een bezoek aan het "Musei della cartiera Papale" de Pauselijke Papiermolen (16e eeuw) in Ascoli Piceno, alwaar wij de ingenieuze waterhuishouding voor de aandrijving van de hamermolens bezichtigd hebben. Van 25 tot 27 september werd het congres in Amalfi voortgezet.

Er waren ± 60 deelnemers uit 20 landen; opvallend was dat er veel Noord-Amerikanen waren in vergelijking met IPH congressen daarvoor.

De lezingen gingen hoofdzakelijk over gedocumenteerd papier met watermerken, dat vanaf de 13e eeuw de wereld over ging van Italië naar Noord-Europa; van Europa naar Noord-Amerika; van Azië naar Europa. In 1614 werden de activiteiten van de export van papier uit Japan door bemiddeling van de Portugese missionarissen verboden.

Hier volgen nog enige interessante feiten over de beide plaatsen die bezocht werden:

In de 13e eeuw kwam het papier van Damascus via Sicilië naar Amalfi. In 1268 was hier de eerste papiermolen in bedrijf en in 1289 waren er tien papiermolens actief. Amalfi dreef rond 1000 n.Chr. handel met de Spaanse steden Cordoba en Sevilla. In de 13e eeuw had Amalfi contact met de Noord-Italiaanse steden aan de Middellandse Zee, waarvan Genua de belangrijkste stad was.

In de 13e eeuw was Fabriano een zeer belangrijke handelsstad en werd hier een papiermolen met waterkracht gesticht. Het papier was van zeer goede kwaliteit en wel om het volgende:

  • De hamermolen maakte gebruik van nagels in de stamper, waardoor de vezels meer gekneusd werden
  • Gebruik van dierlijke gelatine i.p.v. zetmeel, dat door de Arabieren in het papier aangebracht werd voor de beschrijfbaarheid. In het droge Arabische klimaat verschimmelde dit papier niet; echter in het vochtiger Fabriano wel!
  • Gebruik van watermerken, dat de originaliteit van het papier waarborgt.
hamermolen
Hamermolen

In het oude dominicanerklooster is het wereldberoemde papier- en watermerkenmuseum gevestigd met de oude attributen, waarmee men heden ten dage papier maalt en schept met een prachtige verzameling van watermerken vanaf 1293 tot heden. Via Amalfï kwam het papier in Fabriano.

Een Hoge bi op de Eikelenkamp

In de verschillende archieven van papiermolens die zijn verzameld door de Stichting Papiergeschiedenis bevinden zich naast correspondentie, papierrecepten, notulen en kasgegevens ook hier en daar foto’s. Een van de oudste moet deze zijn. Te zien is windmolen ‘De Fortuin’ die onderdeel uitmaakte van de papierfabriek Pannekoek & Comp. op de Eikelenkamp in Heelsum. Deze naam voerde de fabriek vanaf 1870 toen eigenaar Nicolaas Pannekoek in zee ging met N. Kamperdijk. De heren schaften al snel een stoommachine aan en de windmolen werd in 1881 dan ook afgebroken. De man op het talud links op de voorgrond is naar alle waarschijnlijkheid directeur Kamperdijk zelf. Dat het gaat om een oude foto valt ook af te leiden uit de aanwezigheid van de vélocipède rechts; een zogenaamde ‘hoge bi’. Dit type fiets kwam op in de jaren 1870 en raakte na 1890 snel in onbruik omdat de afmetingen van het voorwiel zich slecht verdroegen met de kort daarvoor begonnen, maar toen al onstuitbare opmars van de luchtband. 

Hoge bi op de Eikelenkamp

De archieven van zes papierfabrieken die deel uitmaken van de collectie van de Stichting Papiergeschiedenis, zijn een aantal jaren geleden op microfilm vastgelegd in het kader van een Metamorfoze conserveringsproject. Deze filmbeelden zijn vorig jaar, opnieuw dankzij een subsidie van Metamorfoze, gedigitaliseerd.

Daardoor zijn via de website van CODA Archief van de volgende inventarissen nu ook de archiefstukken online te bekijken. (Klik op een archief om de inventaris te openen).

In memoriam Elsje van der Ploeg

In juli van dit jaar is Elsje van der Ploeg overleden. In de wereld van Papier was Elsje een zeer bekend gezicht: een vriendelijke en ook eigenzinnige expert op het gebied van het papiervouwen en een gepassioneerd onderzoekster die zich niet alleen richtte op de ontwikkelingen in de vouwkunst maar ook op de techniek van het maken van marmerpapier en andere sierpapieren.

Elsje van der Ploeg
Elsje van der Ploeg

Elsje is geboren in 1951 en was al van jongs af aan geboeid door het papiervouwen. Uit de boeken van Aart van Breda en anderen maakte zij zich de techniek van het vouwen eigen. Elsje heeft zich ontwikkeld tot een bijzondere specialist die in al haar bescheidenheid ook een innemende autoriteit uitstraalde.

Naast haar eigen persoonlijke gedrevenheid bleef Elsje altijd een zorgzaam oog houden voor het wel en wee van de ander: ze maakte met hart en ziel verbinding met de mensen in haar omgeving en sloot soms hechte vriendschappen. Ze deelde haar kennis en ervaring zonder enige terughoudendheid, niet alleen via haar vele publicaties - de Koninklijke Bibliotheek heeft 20 werken van Elsje in haar collectie - maar ook via alle mogelijkheden van de moderne (sociale) media. Van de netwerken waar Elsje een bijdrage aan leverde, moet de ELFA zeker genoemd worden: de Envelope and Letter Folds Association, waarvan zij een van de oprichters was. Haar boek ‘Papiervouwen, de geschiedenis van een cultuur’ (Tilburg, 1991) bewijst de professionaliteit waarmee Elsje zich met het vouwen van papier bezighield: het is de eerste in Nederland verschenen historische studie over dit onderwerp.

Door Elsje’s grote betrokkenheid en inzet, betekent haar overlijden voor velen een groot verdriet en gemis. Op het moment van afscheid op de begraafplaats werd dat gevoel gezamenlijk gedeeld. Alle opgestuurde condoleances en goede gedachten waren samengeplakt tot een groot vel papier. Tijdens de plechtigheid werd het vel gevouwen tot een grote kraanvogel die met Elsje meevloog op haar laatste reis……

(Dit stuk kwam tot stand met dank aan Marieke de Hoop en Sjaak Adriaanse.)

Zomer van papier in CODA

 CODA Museum presenteert vanaf 7 juni volgend jaar Paper Art 2015, opnieuw een fantastische tentoonstelling met internationale allure die papier en karton als materialen centraal stelt. Kunstenaars uit verschillende landen zullen hun werk tijdens CODA Paper Art tonen aan een groot, internationaal publiek. Naast Paper Art bereidt CODA voor dezelfde periode bovendien een tentoonstelling voor over de geschiedenis van de papierindustrie op de Veluwe.

Paper Art 2015

Papieren sieraad van Maureen Ngoc (foto: Tho Vu),
onderdeel van CODA Paper Art 2013.

Contact - Adres

Wanneer u vragen of opmerkingen heeft kunt u ons bereiken via ons e-mailadres, of via de Koninklijke VNP in Hoofddorp.

Secretariaat: Rembrandtlaan 49, 1412 JN Naarden
Bankrekening: 3510722 t.n.v. Papiergeschiedenis Nederland

E: infopapiergeschiedenis.net
I: www.papiergeschiedenis.net

Met vriendelijke groeten,
Jan Hein Bannier
Secretaris Papiergeschiedenis Nederland


Download deze nieuwsbrief als pdf-bestand: Nieuwsbrief 14, november 2014 (1,87 MB) 

Hosted by: Webstream Papiergeschiedenis Nederland, p/a Koninklijke VNP, Postbus 731, 2130 AS Hoofddorp, Nederland