Papiernijverheid in de Zaanstreek

De Zaanstreek vormde ruim twee eeuwen lang het belangrijkste centrum voor de papiernijverheid in Holland. In ‘De papiermolens in de provincie Noord-Holland’ (1960) noemt H. Voorn 59 papiermolens die deze regio heeft gekend. Daarvan waren er veertien te vinden binnen het dorp Zaandijk, acht in Koog aan de Zaan en evenzoveel in Westzaan en Wormerveer.

Daarnaast waren er papiermolens in Assendelft (7), West-Zaandam (6), Oost-Zaandam (3) Krommenie (3) en Wormer (2). De eerste Zaandijker papiermolen De Ganswordt vermeld in 1605, gevolgd door De Krauwerte West-Zaandam en De Zwaanin Koog aan de Zaan in 1616. Het hoogtepunt werd gevormd rond 1730 toen maar liefst 42 molens actief waren, waarvan twaalf in Zaandijk en zes in Koog aan de Zaan.

Hoogwaardig witpapier

Naast pakpapier (het zogeheten ‘basterd’, ‘grauw’ en ‘blauwpapier’) blonk de Zaanse papiernijverheid uit in de ambachtelijke vervaardiging van hoogwaardig witpapier. Dit papier leende zich uitstekend voor bouwtekeningen, cartografie en prentkunst en vond wereldwijd aftrek en waardering. Ook is het in binnen- en buitenland toegepast voor bladmuziek en waardepapier.

De meeste Zaanse papiermolens waren in handen van doopsgezinde Zaanse families zoals Van der Ley, Honig en Blauw. Van der Ley en Honig komt de eer toe het productieproces ingrijpend te hebben verbeterd dankzij de maalbakof Hollander(ca. 1675). Kort na 1800 vond de introductie plaats van het velijnpapier. Vanaf 1838 experimenteerde de tweede en derde generatie Van Gelder met de fabricage van stoompapier in molens Het Fortuinen De Eendracht.

Nog steeds is in de streek een papiermolen in bedrijf en open voor publiek: De Schoolmeester in Westzaan.

De Zaanstreek kende een groot aantal familiebedrijven in witpapier. We zetten de belangrijkste op een rij.