Tegenstrijdige gedachten over papierschaarste, circulaire economie en duurzaamheid

”Papiertekort groot probleem voor boekensector”, kopte de NOS niet lang geleden: “De boekensector heeft last van een tekort aan papier. Door de coronapandemie explodeert wereldwijd de thuisbezorgeconomie en is er een enorme vraag naar kartonnen dozen voor pakketjes van webwinkels en pizzadozen. Papierpulp is daardoor niet aan te slepen.”

Verdozing
Mijn dochters bestellen drie kledingstukken, houden er één en sturen de twee andere terug. Dat klinkt circulair, maar is het niet: omdat controleren, reinigen en opnieuw opvouwen van deze geretourneerde kleding vaak meer kost dan het opnieuw in de verkoop brengen oplevert, wordt veel van deze kleding vernietigd. En voor al dat heen en weer sturen zijn dus dozen nodig, heel veel dozen. Het woord ‘verdozing’ had al een negatieve connotatie in de landschappelijke betekenis, van de paddenstoelachtige opkomst van even kolossale als anonieme, want raamloze opslaghallen langs de Nederlandse snelwegen, maar krijgt er nu ook een tweede, even onheilspellende betekenis bij: een steeds groter aandeel van het oud papier in huishoudens bestaat uit dozen en steeds meer pulp gaat op aan de fabricage van dozen.

Steekhoudende cijfers met betrekking tot hoeveelheden kleding die worden vernietigd zijn er nauwelijks, maar van de miljoenen kledingstukken die online en offline in Nederland onverkocht blijven, wordt maar een fractie gerecycled. De rest wordt vernietigd. Feitelijk is op dit moment de doos waarin een kledingstuk wordt teruggestuurd vaak meer waard dan de inhoud die deze bevat. Misschien is er een begin van een oplossing als we dit probleem papierhistorisch benaderen, door de geretourneerde textilia niet te verbranden, maar te behandelen als de ouderwetse lompen die de papierfabriek verwerkt tot pulp voor de productie van papier en karton.

(re)Cycling
Bij onze succesvolle tentoonstelling CODA Paper Art (nog tot 9 januari – ga dat zien!) kunnen bezoekers een fietstocht maken, een ‘Tour de papier’. Ook dat klinkt circulair, maar is het niet. De Tour de papier, die vanuit CODA voert langs papierhistorische parels als de Hamermolen in Ugchelen, de Ruitersmolen in Beekbergen en de Middelste Molen in Loenen, is 20.000 keer gedrukt. De papieren routebeschrijving is in de CODA-vestigingen, vakantieparken op de Veluwe en op allerlei plekken gratis beschikbaar.

Van al die exemplaren belandt een deel onvermijdelijk bij het oud papier; circulair gezien de beste oplossing, want dan kunnen ze weer tot pulp worden verwerkt. Een ander deel belandt onderweg in een plas, wordt gebruikt om de open haard mee aan te maken of om de kattenbak mee te vullen. En een deel wordt bewaard, want veel mensen – zeker de mensen die musea bezoeken – hebben een neiging tot bewaren en een weerzin om zo’n met zorg vormgegeven, kleurige op stevig papier gedrukte routefolder bij het oud papier te doen. Dat bewaren is duurzaam in de meest letterlijke zin van het woord, maar het tegenovergestelde van circulair. De bewaarde Tours de papier worden immers aan de recycling onttrokken. De Tour de Papier heeft overigens ook een GPX-variant die je kunt downloaden en op je telefoon in het houdertje op je fietsstuur kunt steken.

De bieb
Bibliotheken, en dat geldt zeker ook voor de CODA-bibliotheek, zijn al een aantal jaren bezig te veranderen van gebouwen waar je een boek uitzoekt en leent naar ontmoetingsplekken. Een logische ontwikkeling waarmee de bibliotheek zijn karakter aanpast aan de veranderende maatschappij. Consequentie van die transformatie van uitleen- naar ontmoetingsplek is dat het aantal boeken dat je in een bibliotheek fysiek aantreft nog maar een fractie is van wat daar enkele decennia geleden te vinden was. Dat wil overigens niet zeggen dat minder titels beschikbaar zijn, maar soms moet je een tijdje wachten op een boek omdat het uit een andere vestiging moet komen. Er zijn dus niet zozeer minder titels beschikbaar, maar wel minder boeken. Voor de boekenliefhebber en voor de mensen die langs de kasten struinen op zoek naar verrassende titels over interessante thema’s blijft dit wennen.

De manier waarop bibliotheken met hun boeken omgaan klinkt heel circulair en in dit geval is het dat gelukkig ook. Elk bibliotheekboek wordt vele malen hergebruikt en de boeken die worden afgeschreven zijn òf zo vaak van hand tot hand gegaan dat ze niet meer voor uitleen geschikt zijn òf ze worden zo weinig uitgeleend dat ze meer waarde hebben als oud papier. Vanuit circulair oogpunt is eigenlijk alles wat een bibliotheekboek overkomt goed, zo lang het maar niet in de kast “stof staat te vangen”.

Statiegeld
Keren we terug naar het bericht van de NOS “Papiertekort groot probleem voor boekensector” dan roept dat toch nieuwe vragen op: is de boekensector niet onderdeel van het probleem? Het uitgeven van met zorg vormgegeven, op goed papier in fullcolour gedrukte boeken, draagt immers allesbehalve bij aan de oplossing van de papierschaarste. Wat geldt voor de Tour de papier-folder, geldt nog meer voor boekuitgaven. Uitgevers hopen dat de boeken die ze drukken door de afnemers worden gekoesterd en een mooie plek in de kast krijgen. Redactie, vormgeving en uitvoering van de boeken zijn daarop gericht. Volstrekt anti-circulair!

Beter dan te klagen over het tekort aan papier waardoor ze de beoogde verschijningsdatum hebben moeten opschuiven tot na Sinterklaas (een ramp) of zelfs na Kerst (dubbele ramp), zouden ze statiegeld kunnen heffen op de boeken, zodat meer mensen dan nu hun boek na lezing weer inleveren zodat het van daaruit weer tot pulp verwerkt kan worden. De klant zal dan zeggen “maar dan kan ik het boek toch net zo goed in de bibliotheek lenen!” En dat klopt! Statiegeld op boeken versterkt de positie en collectievorming van bibliotheken en draagt zo bij aan versterking van die maatschappelijke functie en aan de papiercirculatie.

Stefan Rutten

Archivaris CODA Archief Apeldoorn
December 2021

Fotocredits:
Foto 1) Tour de Papier, hier te downloaden
Foto 2) te zien in CODA Paper Art en ook heel circulair: Les Pleurants, Johan De Wit, 2019, papier, hars, ijzerpoeder. Foto: Angela Stouten

0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *