Tegenstrijdige gedachten over papierschaarste, circulaire economie en duurzaamheid

”Papiertekort groot probleem voor boekensector”, kopte de NOS niet lang geleden: “De boekensector heeft last van een tekort aan papier. Door de coronapandemie explodeert wereldwijd de thuisbezorgeconomie en is er een enorme vraag naar kartonnen dozen voor pakketjes van webwinkels en pizzadozen. Papierpulp is daardoor niet aan te slepen.”

Verdozing
Mijn dochters bestellen drie kledingstukken, houden er één en sturen de twee andere terug. Dat klinkt circulair, maar is het niet: omdat controleren, reinigen en opnieuw opvouwen van deze geretourneerde kleding vaak meer kost dan het opnieuw in de verkoop brengen oplevert, wordt veel van deze kleding vernietigd. En voor al dat heen en weer sturen zijn dus dozen nodig, heel veel dozen. Het woord ‘verdozing’ had al een negatieve connotatie in de landschappelijke betekenis, van de paddenstoelachtige opkomst van even kolossale als anonieme, want raamloze opslaghallen langs de Nederlandse snelwegen, maar krijgt er nu ook een tweede, even onheilspellende betekenis bij: een steeds groter aandeel van het oud papier in huishoudens bestaat uit dozen en steeds meer pulp gaat op aan de fabricage van dozen.

Steekhoudende cijfers met betrekking tot hoeveelheden kleding die worden vernietigd zijn er nauwelijks, maar van de miljoenen kledingstukken die online en offline in Nederland onverkocht blijven, wordt maar een fractie gerecycled. De rest wordt vernietigd. Feitelijk is op dit moment de doos waarin een kledingstuk wordt teruggestuurd vaak meer waard dan de inhoud die deze bevat. Misschien is er een begin van een oplossing als we dit probleem papierhistorisch benaderen, door de geretourneerde textilia niet te verbranden, maar te behandelen als de ouderwetse lompen die de papierfabriek verwerkt tot pulp voor de productie van papier en karton.

(re)Cycling
Bij onze succesvolle tentoonstelling CODA Paper Art (nog tot 9 januari – ga dat zien!) kunnen bezoekers een fietstocht maken, een ‘Tour de papier’. Ook dat klinkt circulair, maar is het niet. De Tour de papier, die vanuit CODA voert langs papierhistorische parels als de Hamermolen in Ugchelen, de Ruitersmolen in Beekbergen en de Middelste Molen in Loenen, is 20.000 keer gedrukt. De papieren routebeschrijving is in de CODA-vestigingen, vakantieparken op de Veluwe en op allerlei plekken gratis beschikbaar.

Van al die exemplaren belandt een deel onvermijdelijk bij het oud papier; circulair gezien de beste oplossing, want dan kunnen ze weer tot pulp worden verwerkt. Een ander deel belandt onderweg in een plas, wordt gebruikt om de open haard mee aan te maken of om de kattenbak mee te vullen. En een deel wordt bewaard, want veel mensen – zeker de mensen die musea bezoeken – hebben een neiging tot bewaren en een weerzin om zo’n met zorg vormgegeven, kleurige op stevig papier gedrukte routefolder bij het oud papier te doen. Dat bewaren is duurzaam in de meest letterlijke zin van het woord, maar het tegenovergestelde van circulair. De bewaarde Tours de papier worden immers aan de recycling onttrokken. De Tour de Papier heeft overigens ook een GPX-variant die je kunt downloaden en op je telefoon in het houdertje op je fietsstuur kunt steken.

De bieb
Bibliotheken, en dat geldt zeker ook voor de CODA-bibliotheek, zijn al een aantal jaren bezig te veranderen van gebouwen waar je een boek uitzoekt en leent naar ontmoetingsplekken. Een logische ontwikkeling waarmee de bibliotheek zijn karakter aanpast aan de veranderende maatschappij. Consequentie van die transformatie van uitleen- naar ontmoetingsplek is dat het aantal boeken dat je in een bibliotheek fysiek aantreft nog maar een fractie is van wat daar enkele decennia geleden te vinden was. Dat wil overigens niet zeggen dat minder titels beschikbaar zijn, maar soms moet je een tijdje wachten op een boek omdat het uit een andere vestiging moet komen. Er zijn dus niet zozeer minder titels beschikbaar, maar wel minder boeken. Voor de boekenliefhebber en voor de mensen die langs de kasten struinen op zoek naar verrassende titels over interessante thema’s blijft dit wennen.

De manier waarop bibliotheken met hun boeken omgaan klinkt heel circulair en in dit geval is het dat gelukkig ook. Elk bibliotheekboek wordt vele malen hergebruikt en de boeken die worden afgeschreven zijn òf zo vaak van hand tot hand gegaan dat ze niet meer voor uitleen geschikt zijn òf ze worden zo weinig uitgeleend dat ze meer waarde hebben als oud papier. Vanuit circulair oogpunt is eigenlijk alles wat een bibliotheekboek overkomt goed, zo lang het maar niet in de kast “stof staat te vangen”.

Statiegeld
Keren we terug naar het bericht van de NOS “Papiertekort groot probleem voor boekensector” dan roept dat toch nieuwe vragen op: is de boekensector niet onderdeel van het probleem? Het uitgeven van met zorg vormgegeven, op goed papier in fullcolour gedrukte boeken, draagt immers allesbehalve bij aan de oplossing van de papierschaarste. Wat geldt voor de Tour de papier-folder, geldt nog meer voor boekuitgaven. Uitgevers hopen dat de boeken die ze drukken door de afnemers worden gekoesterd en een mooie plek in de kast krijgen. Redactie, vormgeving en uitvoering van de boeken zijn daarop gericht. Volstrekt anti-circulair!

Beter dan te klagen over het tekort aan papier waardoor ze de beoogde verschijningsdatum hebben moeten opschuiven tot na Sinterklaas (een ramp) of zelfs na Kerst (dubbele ramp), zouden ze statiegeld kunnen heffen op de boeken, zodat meer mensen dan nu hun boek na lezing weer inleveren zodat het van daaruit weer tot pulp verwerkt kan worden. De klant zal dan zeggen “maar dan kan ik het boek toch net zo goed in de bibliotheek lenen!” En dat klopt! Statiegeld op boeken versterkt de positie en collectievorming van bibliotheken en draagt zo bij aan versterking van die maatschappelijke functie en aan de papiercirculatie.

Stefan Rutten

Archivaris CODA Archief Apeldoorn
December 2021

Fotocredits:
Foto 1) Tour de Papier, hier te downloaden
Foto 2) te zien in CODA Paper Art en ook heel circulair: Les Pleurants, Johan De Wit, 2019, papier, hars, ijzerpoeder. Foto: Angela Stouten

Brandbrief: ‘KB, blijf zorgen voor ontsluiting papierhistorische collectie’

Slecht nieuws voor de beschikbaar en toegankelijkheid van de papierhistorische collectie van de KB: de Koninklijke Bibliotheek is voornemens het conservatorschap van de collectie te beëindigen. Bovendien verhuist de collectie, waardoor het een stuk lastiger wordt die te raadplegen.

Een slechte ontwikkeling, vindt niet alleen Stichting Papiergeschiedenis Nederland, maar ook een flink aantal andere verenigingen en stichtingen. Zij stuurden gezamenlijk een brief aan de KB, in de hoop in een gesprek met de directie onze zorgen kenbaar te maken.

‘Papier eerder dan staal in de IJmond’

17 september is een bijzondere dag voor papierbedrijf Crown Van Gelder: op die datum in 1896 rolde de eerste rol papier van de machine in Velsen-Noord. Het Noordhollands Dagblad staat er uitgebreid bij stil.

Van krantenpapier tot ponskaarten en van een bijna-sluiting tot innovatief suikerbietenpapier: Crown kent een bewogen geschiedenis!

Lees het artikel ‘Papier eerder dan staal in de IJmond

Bron: Noordhollands Dagblad

Bram Bouwens neemt afscheid van ‘Papiergeschiedenis Nederland’

Na ruim tien jaar leiding te hebben gegeven aan het bestuur van Stichting Papiergeschiedenis Nederland, legt Bram Bouwens zijn functie als voorzitter neer. Henk Porck neemt de honneurs waar tot een permanente oplossing is gevonden.

Vanwege de grote bijdrage die hij leverde aan de Nederlandse papier- en kartonsector in het algemeen en onze stichting in het bijzonder is besloten Bram bij zijn afscheid te benoemen tot erevoorzitter.

Bram, dankjewel voor je enthousiaste bijdrage aan de ontwikkeling van Papiergeschiedenis Nederland!

Watermolen ‘Quadenoord’ hersteld

In het Renkumse beekdal liggen drie beken, waarvan de oudste in het lage midden van het dal stroomt. Dit is de Halveradsbeek, ook wel de Afgebrande (Molen)beek genoemd, naar de ‘Afgebrande Molen’.

Daarnaast  liggen er twee beken die door mensenhanden zijn ‘opgeleid’ en gevoed worden door sprengen. Zij  liggen aan de west- en oostkant van het dal en dragen respectievelijk de namen Oliemolenbeek en Molenbeek (later Renkumse beek). De laatste is een schoolvoorbeeld van een opgeleide beek. Het beekwater stroomt uiteindelijk in de Neder-Rijn.

Aan deze beken lagen negen watermolens. Op de watermolen achter herberg ‘de Bock’ werd in 1598 voor het eerst papier  gemaakt, waarna er nog zeven papiermolens in het dal werden opgericht. In de loop der jaren wisselde een molen soms van taak.

Quadenoord
De Quadenoordse-molen aan de Molenbeek werd in 1703 gebouwd als papiermolen. Het was een zesbaksmolen met een schepkuip en 26 hamers, aangedreven door een bovenslagrad. De molen overleefde als een van de weinige molens in het dal de moeilijke Bataafse-Franse tijd.

Quadenoordse molen ~1920

Quadenoordse molen ~1920

In 1872 volgde een ombouw tot graanmolen met twee koppels stenen. Door daling van de grondwaterstand werd vanaf 1912 één van de twee koppels aangedreven met een benzinemotor.

Omstreeks 1920 was het niet meer lonend om op deze wijze graan te malen en raakte de molen in verval. Het waterrad werd in 1935 verwijderd. Gelukkig is de molen niet geheel afgebroken, maar blijven staan op Landgoed Quadenoord.

Inmiddels was ook de beek niet meer sterk genoeg om de molen aan te drijven. De sprengen slibden dicht en de bodem ging lekken. Opgeleide beken moeten namelijk voorzien worden van een bodem van klei of leem, om het water niet in het zandbed te laten wegzakken. In 2003 heeft het Waterschap Vallei & Eem de beken hersteld en beleemd. Met hulp van de werkgroep Beken en Sprengen van het IVN onder leiding van Ruud Schaafsma is dit werk geklaard. Maar helaas was er toch nog te weinig water bij de inmiddels herstelde molengoot.

Renovatie
Rentmeester/projectleider van het landgoed Quadenoord-Boschbeek, John Smits, pakte in 2018 het plan op om de molen te restaureren. Zijn eerste taak was om hiervoor fondsen te werven, hetgeen met steun van de provincie Gelderland en gemeente Renkum lukte. Ook de Bank Giro Loterij droeg ‘een steentje bij’. Zoals altijd bij dit soort werkzaamheden blijft er behoefte aan meer geld.

2020 Het herstelde molengebouw met Molengoot

2020 Het herstelde molengebouw met Molengoot

juli 2021 Plaatsen bovenslagrad

juli 2021 Plaatsen bovenslagrad

Het gebouw is inmiddels hersteld. Het benodigde hout komt uit de bossen van het landgoed. Ook het rad is nieuw gemaakt door molenbouwer Coppens uit Burgharen en in juli 2021 geplaatst. De rest van de molen, waaronder het ‘gaande- en draaiwerk’ moet, volgens planning, deze zomer klaar zijn. Het geheel gaat onderdeel uitmaken van het Landgoed en als een soort bezoekerscentrum dienen. Hierdoor wordt aandacht gevraagd voor een uniek stukje natuur met beken en sprengen en ook de oude cultuur van watermolens zal worden getoond. Ook kan er aandacht zijn voor het aloude papierscheppen.

Hopelijk loopt er in de zomer van 2021 weer stromend water door de beek om de molen in bedrijf te kunnen stellen!

Jan Hein Bannier & Henk Moorrees 
Augustus 2021

Wandeling: beleef de geschiedenis van papier in de Zaanstreek

De Zaanstreek heeft een lange en bewogen geschiedenis waar het de industrie betreft. Zo was papierfabriek Van Gelder Zonen generaties lang niet alleen een grote werkgever in Wormer en omgeving, maar met meerdere vestigingen ook een begrip in de papierindustrie. Wie had ooit kunnen vermoeden dat daar een wandeling aan gekoppeld zou worden?

Nieuwsgierig: lees hier het gehele artikel van RTV Zaanstreek.

De Volkskrant vraagt zich af: hoe restaureer je een decenniaoud kartonnen huisje?

Het plots opgedoken Apostelhuis bleek de ontbrekende schakel tussen het vroege werk van beeldend kunstenaar Jan Schoonhoven en de minimalistische werken waar hij wereldberoemd mee werd. Hoe restaureer je een ingedeukt kartonnen huisje dat van ellende aan elkaar hangt? De Volkskrant zoekt het uit.

Lees dit boeiende verhaal op de website van de krant.


Fotocredits: Lothar Wolleh

 

Nieuw bestuurslid: Mat Maessen stelt zich voor

Mijn naam is Mat Maessen, 64 jaar oud en 38 jaren gelukkig getrouwd met Ineke. We wonen in het Limburgse Helden, waar ik mijn vader, drie kinderen en vier kleinkinderen binnen een straal van vierhonderd meter om me heen heb.

Sinds enig tijd hebben de activiteiten van Papiergeschiedenis Nederland mijn interesse, vooral dankzij de interessante themadagen, maar ook vanwege het belangrijke werk dat de stichting verricht in het levend houden van ons fysieke, geschreven en ‘onthouden’ erfgoed. Ook het meedenken in het heden en wat komen gaat rond de ontwikkeling van de papiergeschiedenis in Nederland vind ik een belangrijk aandachtspunt. Daarbij kunnen we echt leren van ons verleden. Ik ben erg blij dat ik daar vanaf nu middels een bestuursfunctie aan kan bijdragen.

Mijn achtergrond is papier maken, enigszins zelf opgeleid door 41 jaar ervaring in verschillende functies bij papierbedrijven in Nederland en Europa. Na een tienjarige intensieve (en reizende) baan binnen Smurfit Kappa, koos ik er begin 2020 voor meer thuis te zijn om verandering te brengen in het gemis aan lokale sociale contacten.

Ik startte toen mijn eigen eenmansbedrijf MaesPapier met als doel kleine workshops over allerlei aspecten van papier maken te organiseren, inclusief het zelf maken van handgeschept papier. Mijn ondertussen opgebouwde verzameling boeken, monsters en materialen zou me daarbij helpen; daartoe heb ik thuis in een oude tuinderskas een eigen werkplaats met verschillende oude aggregaten.

Helaas is dit tot nog toe vanwege corona niet van de grond gekomen. Toch blijf ik druk omdat ik nu papier- en papiergerelateerde bedrijven help om écht te innoveren, bij voorkeur bij projecten met een duurzaam karakter; dat doe ik voor de toekomst van onze kinderen.

Ik heb zin in de activiteiten bij de stichting en hoop nog meer mensen te enthousiasmeren om het ‘oude’ te koesteren en waarderen.

We kijken terug op een geslaagde themadag!

Donderdag 27 mei was het zover: de eerste online-themadag van Papiergeschiedenis Nederland. Het onderwerp was toepasselijk: ‘papier in crisistijd’. Met circa dertig deelnemers haalden we in het Veenkoloniaal Museum ‘virtueel’ herinneringen op en waren we deelgenoot van een aantal boeiende voordrachten.

Hendrik Hachmer – gastheer en directeur van het museum in Veendam – nam zijn publiek mee naar de kartonzaal alwaar hij een aantal interessante objecten liet zien. Aansluitend daarop dook Bram Bauwens in de geschiedenis van strokarton in de provincie Groningen: intrigerend!

Pier van Leeuwen en Jan Hein Bannier trokken de geschiedenisboeken nog wat verder open en vertelden over de komst van papier naar Europa en de strubbelingen waarmee dat gepaard ging.

Toen was de vloer aan René Teijgeler, die met So Yesterday Was the Burning of Books sprak over de ervaringen die hij in het Midden Oosten opdeed met door oorlog beschadigde papieren collecties. Hoe beschermen we archieven en bibliotheken in een oorlogssituatie?

We sloten af met een verhaal van Marieke Papier, die sprak over ‘crisis in grondstoffen’ en hoe die leidt tot prachtige nieuwe producten van onverwachte reststromen: zij zijn immers geen afval, maar waardevolle grondstoffen!

Na een slotwoord van Hendrik Hachmer – waarin hij ons uitnodigde voor een ‘echte’ bijeenkomst in zijn museum – sloten we de bijeenkomst.

Tot een volgende themadag!

Themadag 2021 op 27 mei: papier in crisistijd

Stichting Papiergeschiedenis Nederland nodigt u van harte uit om op donderdag 27 mei tussen 13.30 en 15.00 uur deel te nemen aan een onlinevariant van onze jaarlijkse themadag.

We hebben een boeiend programma samengesteld met lezingen over wat een crisis betekent voor papier en papiermakers in het verleden en het heden. Verhalen over conflict en strijd, maar ook over innovatie en veerkracht!

De themadag vindt – virtueel – plaats bij het Veenkoloniaal Museum in Veendam!

U meldt zich aan door een bericht te sturen aan Henk Porck.