Brandbrief: ‘KB, blijf zorgen voor ontsluiting papierhistorische collectie’

Slecht nieuws voor de beschikbaar en toegankelijkheid van de papierhistorische collectie van de KB: de Koninklijke Bibliotheek is voornemens het conservatorschap van de collectie te beëindigen. Bovendien verhuist de collectie, waardoor het een stuk lastiger wordt die te raadplegen.

Een slechte ontwikkeling, vindt niet alleen Stichting Papiergeschiedenis Nederland, maar ook een flink aantal andere verenigingen en stichtingen. Zij stuurden gezamenlijk een brief aan de KB, in de hoop in een gesprek met de directie onze zorgen kenbaar te maken.

‘Papier eerder dan staal in de IJmond’

17 september is een bijzondere dag voor papierbedrijf Crown Van Gelder: op die datum in 1896 rolde de eerste rol papier van de machine in Velsen-Noord. Het Noordhollands Dagblad staat er uitgebreid bij stil.

Van krantenpapier tot ponskaarten en van een bijna-sluiting tot innovatief suikerbietenpapier: Crown kent een bewogen geschiedenis!

Lees het artikel ‘Papier eerder dan staal in de IJmond

Bron: Noordhollands Dagblad

Bram Bouwens neemt afscheid van ‘Papiergeschiedenis Nederland’

Na ruim tien jaar leiding te hebben gegeven aan het bestuur van Stichting Papiergeschiedenis Nederland, legt Bram Bouwens zijn functie als voorzitter neer. Henk Porck neemt de honneurs waar tot een permanente oplossing is gevonden.

Vanwege de grote bijdrage die hij leverde aan de Nederlandse papier- en kartonsector in het algemeen en onze stichting in het bijzonder is besloten Bram bij zijn afscheid te benoemen tot erevoorzitter.

Bram, dankjewel voor je enthousiaste bijdrage aan de ontwikkeling van Papiergeschiedenis Nederland!

Watermolen ‘Quadenoord’ hersteld

In het Renkumse beekdal liggen drie beken, waarvan de oudste in het lage midden van het dal stroomt. Dit is de Halveradsbeek, ook wel de Afgebrande (Molen)beek genoemd, naar de ‘Afgebrande Molen’.

Daarnaast  liggen er twee beken die door mensenhanden zijn ‘opgeleid’ en gevoed worden door sprengen. Zij  liggen aan de west- en oostkant van het dal en dragen respectievelijk de namen Oliemolenbeek en Molenbeek (later Renkumse beek). De laatste is een schoolvoorbeeld van een opgeleide beek. Het beekwater stroomt uiteindelijk in de Neder-Rijn.

Aan deze beken lagen negen watermolens. Op de watermolen achter herberg ‘de Bock’ werd in 1598 voor het eerst papier  gemaakt, waarna er nog zeven papiermolens in het dal werden opgericht. In de loop der jaren wisselde een molen soms van taak.

Quadenoord
De Quadenoordse-molen aan de Molenbeek werd in 1703 gebouwd als papiermolen. Het was een zesbaksmolen met een schepkuip en 26 hamers, aangedreven door een bovenslagrad. De molen overleefde als een van de weinige molens in het dal de moeilijke Bataafse-Franse tijd.

Quadenoordse molen ~1920

Quadenoordse molen ~1920

In 1872 volgde een ombouw tot graanmolen met twee koppels stenen. Door daling van de grondwaterstand werd vanaf 1912 één van de twee koppels aangedreven met een benzinemotor.

Omstreeks 1920 was het niet meer lonend om op deze wijze graan te malen en raakte de molen in verval. Het waterrad werd in 1935 verwijderd. Gelukkig is de molen niet geheel afgebroken, maar blijven staan op Landgoed Quadenoord.

Inmiddels was ook de beek niet meer sterk genoeg om de molen aan te drijven. De sprengen slibden dicht en de bodem ging lekken. Opgeleide beken moeten namelijk voorzien worden van een bodem van klei of leem, om het water niet in het zandbed te laten wegzakken. In 2003 heeft het Waterschap Vallei & Eem de beken hersteld en beleemd. Met hulp van de werkgroep Beken en Sprengen van het IVN onder leiding van Ruud Schaafsma is dit werk geklaard. Maar helaas was er toch nog te weinig water bij de inmiddels herstelde molengoot.

Renovatie
Rentmeester/projectleider van het landgoed Quadenoord-Boschbeek, John Smits, pakte in 2018 het plan op om de molen te restaureren. Zijn eerste taak was om hiervoor fondsen te werven, hetgeen met steun van de provincie Gelderland en gemeente Renkum lukte. Ook de Bank Giro Loterij droeg ‘een steentje bij’. Zoals altijd bij dit soort werkzaamheden blijft er behoefte aan meer geld.

2020 Het herstelde molengebouw met Molengoot

2020 Het herstelde molengebouw met Molengoot

juli 2021 Plaatsen bovenslagrad

juli 2021 Plaatsen bovenslagrad

Het gebouw is inmiddels hersteld. Het benodigde hout komt uit de bossen van het landgoed. Ook het rad is nieuw gemaakt door molenbouwer Coppens uit Burgharen en in juli 2021 geplaatst. De rest van de molen, waaronder het ‘gaande- en draaiwerk’ moet, volgens planning, deze zomer klaar zijn. Het geheel gaat onderdeel uitmaken van het Landgoed en als een soort bezoekerscentrum dienen. Hierdoor wordt aandacht gevraagd voor een uniek stukje natuur met beken en sprengen en ook de oude cultuur van watermolens zal worden getoond. Ook kan er aandacht zijn voor het aloude papierscheppen.

Hopelijk loopt er in de zomer van 2021 weer stromend water door de beek om de molen in bedrijf te kunnen stellen!

Jan Hein Bannier & Henk Moorrees 
Augustus 2021

Wandeling: beleef de geschiedenis van papier in de Zaanstreek

De Zaanstreek heeft een lange en bewogen geschiedenis waar het de industrie betreft. Zo was papierfabriek Van Gelder Zonen generaties lang niet alleen een grote werkgever in Wormer en omgeving, maar met meerdere vestigingen ook een begrip in de papierindustrie. Wie had ooit kunnen vermoeden dat daar een wandeling aan gekoppeld zou worden?

Nieuwsgierig: lees hier het gehele artikel van RTV Zaanstreek.

De Volkskrant vraagt zich af: hoe restaureer je een decenniaoud kartonnen huisje?

Het plots opgedoken Apostelhuis bleek de ontbrekende schakel tussen het vroege werk van beeldend kunstenaar Jan Schoonhoven en de minimalistische werken waar hij wereldberoemd mee werd. Hoe restaureer je een ingedeukt kartonnen huisje dat van ellende aan elkaar hangt? De Volkskrant zoekt het uit.

Lees dit boeiende verhaal op de website van de krant.


Fotocredits: Lothar Wolleh

 

Nieuw bestuurslid: Mat Maessen stelt zich voor

Mijn naam is Mat Maessen, 64 jaar oud en 38 jaren gelukkig getrouwd met Ineke. We wonen in het Limburgse Helden, waar ik mijn vader, drie kinderen en vier kleinkinderen binnen een straal van vierhonderd meter om me heen heb.

Sinds enig tijd hebben de activiteiten van Papiergeschiedenis Nederland mijn interesse, vooral dankzij de interessante themadagen, maar ook vanwege het belangrijke werk dat de stichting verricht in het levend houden van ons fysieke, geschreven en ‘onthouden’ erfgoed. Ook het meedenken in het heden en wat komen gaat rond de ontwikkeling van de papiergeschiedenis in Nederland vind ik een belangrijk aandachtspunt. Daarbij kunnen we echt leren van ons verleden. Ik ben erg blij dat ik daar vanaf nu middels een bestuursfunctie aan kan bijdragen.

Mijn achtergrond is papier maken, enigszins zelf opgeleid door 41 jaar ervaring in verschillende functies bij papierbedrijven in Nederland en Europa. Na een tienjarige intensieve (en reizende) baan binnen Smurfit Kappa, koos ik er begin 2020 voor meer thuis te zijn om verandering te brengen in het gemis aan lokale sociale contacten.

Ik startte toen mijn eigen eenmansbedrijf MaesPapier met als doel kleine workshops over allerlei aspecten van papier maken te organiseren, inclusief het zelf maken van handgeschept papier. Mijn ondertussen opgebouwde verzameling boeken, monsters en materialen zou me daarbij helpen; daartoe heb ik thuis in een oude tuinderskas een eigen werkplaats met verschillende oude aggregaten.

Helaas is dit tot nog toe vanwege corona niet van de grond gekomen. Toch blijf ik druk omdat ik nu papier- en papiergerelateerde bedrijven help om écht te innoveren, bij voorkeur bij projecten met een duurzaam karakter; dat doe ik voor de toekomst van onze kinderen.

Ik heb zin in de activiteiten bij de stichting en hoop nog meer mensen te enthousiasmeren om het ‘oude’ te koesteren en waarderen.

We kijken terug op een geslaagde themadag!

Donderdag 27 mei was het zover: de eerste online-themadag van Papiergeschiedenis Nederland. Het onderwerp was toepasselijk: ‘papier in crisistijd’. Met circa dertig deelnemers haalden we in het Veenkoloniaal Museum ‘virtueel’ herinneringen op en waren we deelgenoot van een aantal boeiende voordrachten.

Hendrik Hachmer – gastheer en directeur van het museum in Veendam – nam zijn publiek mee naar de kartonzaal alwaar hij een aantal interessante objecten liet zien. Aansluitend daarop dook Bram Bauwens in de geschiedenis van strokarton in de provincie Groningen: intrigerend!

Pier van Leeuwen en Jan Hein Bannier trokken de geschiedenisboeken nog wat verder open en vertelden over de komst van papier naar Europa en de strubbelingen waarmee dat gepaard ging.

Toen was de vloer aan René Teijgeler, die met So Yesterday Was the Burning of Books sprak over de ervaringen die hij in het Midden Oosten opdeed met door oorlog beschadigde papieren collecties. Hoe beschermen we archieven en bibliotheken in een oorlogssituatie?

We sloten af met een verhaal van Marieke Papier, die sprak over ‘crisis in grondstoffen’ en hoe die leidt tot prachtige nieuwe producten van onverwachte reststromen: zij zijn immers geen afval, maar waardevolle grondstoffen!

Na een slotwoord van Hendrik Hachmer – waarin hij ons uitnodigde voor een ‘echte’ bijeenkomst in zijn museum – sloten we de bijeenkomst.

Tot een volgende themadag!

Themadag 2021 op 27 mei: papier in crisistijd

Stichting Papiergeschiedenis Nederland nodigt u van harte uit om op donderdag 27 mei tussen 13.30 en 15.00 uur deel te nemen aan een onlinevariant van onze jaarlijkse themadag.

We hebben een boeiend programma samengesteld met lezingen over wat een crisis betekent voor papier en papiermakers in het verleden en het heden. Verhalen over conflict en strijd, maar ook over innovatie en veerkracht!

De themadag vindt – virtueel – plaats bij het Veenkoloniaal Museum in Veendam!

U meldt zich aan door een bericht te sturen aan Henk Porck.

 

Jacob Honig Janszoon jr.: nestor van de Zaanse historie

Jacob Honig Janszoon Jr. (1816-1870) maakte als jongeman de liquidatie mee van het familiebedrijf J. HONIG & ZOON, samen met J. HONIG & COMP. de voortzetting van de firma J. HONIG & ZOONEN, die in de 17e en 18e eeuw aan de basis stond van de Zaanse papiernijverheid. Als kind van zijn tijd wilde Honig de karakteristieke Zaanse historie documenteren, voordat deze volledig teloor zou gaan. Daarbij ging het met name om het zelfbeeld van de gegoede, vaak doopsgezinde, Zaanse ondernemers en hun molenbedrijven, zoals de papiernijverheid, maar ook de scheepsbouw en een belangrijke economische nevenactiviteit als de walvisvaart.  Daarnaast had Honig oog voor traditionele verhalen en streekgebruiken, waaronder de Zaanse streekdracht.

Verzameling en oudheidkamer
Honig was niet alleen een veelschrijver als romancier en historicus, hij legde ook een belangrijke verzameling ‘Zaanlandia’ aan: boeken, prenten, schilderijen en voorwerpen die de Zaanse ‘oudheden en merkwaardigheden’ documenteerden. Dit resulteerde in de ‘Zaanlandsche Oudheidkundige Verzameling’, waarbij ‘oudheidkundig’ als historisch moet worden opgevat. Zijn droom om deze bij een breed publiek kenbaar te maken, werd postuum gerealiseerd met een grote expositie in 1874. De wens om de Zaanse historie blijvend op de agenda te zetten, zette zijn oudste zoon Jacobus Johannes Honig aan door in 1890 de collectie boeken, prenten, schilderijen en voorwerpen van zijn vader aan de toenmalige gemeente Zaandijk (Honigs geboorte- en woonplaats) te schenken en onder te brengen in een Zaanlandsche Oudheidkamer. Dit streekmuseum opende in 1891 zijn deuren met Gerrit Jan Honig, de jongste zoon van de collectievormer, als bibliothecaris-conservator.

Boekerij
Inmiddels is de boekenverzameling van Honig ondergebracht in het Gemeentearchief Zaanstad. Tot deze boekerij behoort onder meer een rapport over de Tentoonstelling van de voortbrengselen der Volksvlijt uit 1809 met vermelding van de eerprijs uitgereikt aan de Zaandijker firma J. Kool & Comp. en eervolle vermeldingen van de firma’s  C. & J. Honig Breet, Honig & Zoon en  J.C. & A. van der Ley. Voorts een bundel gedrukte liedjes op de papiermakerij en brochures uit 1854-1860 tegen de opheffing van het verbod van uitvoer van Lompen, uitgegeven door Pieter Smidt van Gelder Pz. , C.K. Breet en R. Doorn, alsmede notities van verkopingen van molens tussen 1770 en 1884, waaronder de papiermolens de Bonsem en de Wever van de voornoemde firma Van der Ley.  Uit het familiebezit van Jacob Honig Jansz. Jr. stammen twee volumes met aantekeningen van zijn grootvader en naamgenoot, genoteerd tussen 1794 en 1847. De Boekerij herbergt tevens aantekeningen van de papierfabrikeur Simon Bakker, geboren in 1771 te Wormerveer. Aan de boekerij van Honig kon postuum een exemplaar worden toegevoegd van het Stamboek der familie Van Gelder uit 1899, dat de catalogus uit 1900 completeerde.

Zaanlandia Illustrata
De verzameling topografisch-historische prenten, bekend als de ‘Zaanlandia Illustrata’ wordt eveneens bewaard in het Gemeentearchief Zaanstad. De catalogus uit 1917 vermeldt twintig catalogusnummers met betrekking tot de Zaanse papierhistorie, waaronder een zinneprent op de papiermakerij door de firma J. Kool & Comp., tekeningen betreffende de bouw en inrichting van een witpapiermolen, alsmede van het wegen en sorteren der lompen en van het wegen, persen en verpakken van papier door Jacob Cz. Breet en Jan Jbz. Kool, plattegronden van papiermolen ‘de Vergulde Bijkorf’, en enkele riemkappen van de firma’s J. Kool & Comp., Rogge en Van der Ley.

Zaans Museum en Honig Breethuis
De schilderijen en voorwerpen uit de Zaanlandsche Oudheidkundige Verzameling kregen vanaf 1998 onderdak in het Zaans Museum. Het jaar erop opende het Honig Breethuis zijn deuren, een voormalige papierfabrikeurswoning in Zaandijk, waar in 2014 een presentatie kon worden gerealiseerd over de firma C. & J. HONIG BREET. Ondanks het feit dat Jacob Honig Jansz. Jr. uit een familiebedrijf stamde, die zeven generaties lang witpapier produceerde, vormde de papiernijverheid geen speerpunt van zijn onderzoek, publicaties of verzamelbeleid. Dit neemt niet weg dat de collectie postuum op meerdere onderwerpen, waaronder de papiernijverheid, substantieel kon worden uitgebreid. Hiervoor zette zich de in 1891 opgerichte ‘Vereeniging tot Instandhouding en Uitbreiding’ in, die de collectie onder meer met portretten van papierfabrikeurs Breet en Van Gelder wist te verrijken.

De catalogus uit 1914 vermeldt zeventien catalogusnummers met betrekking tot de Zaanse papierhistorie, waaronder een tentoonstellingsmedaille van de firma J. Kool & Comp. uit 1825 en herinneringsmedailles van de fabrikeurs Breet en Van Gelder. Voorts papiervormen (schepramen), alsmede houten merkblokken en koperplaten voor het bedrukken van ‘riemkappen’, bedrukte wikkels voor stapels witpapier van 80 vel. Deze emblematische opdrukken geven informatie over de fabrikanten C. & J. HONIG, J. HONIG & ZOON, J. HONIG & COMP. en  J. KOOL & COMP. en de papiersoort, zoals ‘Pro Patria’ en Postvelijn.  Een gevelsteen afkomstig van het kantoor van de firma de Erven D. & C. Blauw te Wormerveer is in 1940 geplaatst in de gevel van het museumpand, dat sinds 1999 bekend staat als het Honig Breethuis.

Stichting papiergeschiedenis Zaanstreek ‘De Hollander’ geeft op www.zaansepapiergeschiedenis.nl een overzicht van de papierhistorische documenten en voorwerpen uit de Zaanlandsche Oudheidkundige Verzameling “Jacob Honig Jansz. Jr.”

Pier van Leeuwen
mei 2021